Album is de eerste en voorlopig enige Nederlandse uitgeverij van elektronische literatuur. MoreWhereThat had een virtuele ontmoeting met een van de oprichters, literatuurwetenschapper en journalist Louis Stiller, en sprak met hem over de weerbarstigheid van de papieren literatuur, over de toekomst van het vertellen, en over Album versie 2.

MoreWhereThat: U heeft in 1994 samen met Peter Mertens, Bert Hendriks en Annemieke Eggenkamp de uitgeverij Album opgericht. Wat waren uw doelstellingen?

Louis Stiller: Wat wij wilden doen is onderzoeken hoe het vertellen van verhalen in de toekomst er uit zal komen te zien. Welke vorm neemt literatuur aan op het moment dat lezers een multimedia-computer tot hun beschikking hebben? Door cd-roms en websites te maken, lezingen te geven en te publiceren probeerden we een gesprek over dit onderwerp van de grond te krijgen.

MWT: En is dat gelukt?

LS: De cd-roms, websites, lezingen etc. zijn allemaal prima gelukt, alleen het gesprek is nogal mager geweest. Weliswaar zijn er vele stukken in de media (krant, radio, web) geweest over het onderwerp ''interactieve literatuur'' (een term die ik verafschuw), maar veel verder dan de vraag ''Verdwijnt het papieren boek?'' en ''Kan een computerscherm ook emotie opwekken?'' is het nooit gekomen. Nergens heeft een wezenlijk inhoudelijk debat plaatsgevonden over de natuur, de mogelijkheden en de valkuilen van deze nieuwe manier van vertellen plaatsgevonden. Belangrijke vragen over de opbouw van spanning, de keuze voor een of meer personages, het spel tussen lezer/kijker en auteur zijn nooit aan de orde geweest. Ik ben niet boos, alleen een beetje verdrietig.

MWT: In de Verenigde Staten is er wel zoiets als een discussie rond nieuwe media literatuur ontstaan, onder invloed van critici als George Landow en een uitgeverij als Eastgate. Wat is volgens u de reden dat het in Amerika wel lukt, en hier niet?

LS: Het debat in de VS heb ik redelijk gevolgd en is in feite zeer marginaal. Ook daar zie je een grote kloof tussen het literaire establishment en de multimedia-/internet-wereld. Maar omdat aan de overkant van de oceaan de marges ook iets groter zijn, zie je daar wel een bescheiden discussie. Maar erg levend en groots is het niet. Hier in Nederland is het nog kleiner: de mensen die zich enigszins interesseren in 'elektrische vertellingen' zoals ik het noem zijn op één hand te tellen.

MWT: Als dit het geval is, en als de discussie niet van de grond wil komen, wat is dan de reden dat Album nog steeds bestaat? Heeft u de indruk dat de aandacht voor elektrische vertellingen uiteindelijk toch zal toenemen?

LS: Hoop doet leven. Nee, serieus, ik heb nog steeds goede hoop dat de wal het schip zal keren: het computerscherm is inmiddels voor grote delen van de westerse mensheid een van de belangrijkste communicatiemiddelen geworden. Van post tot krant, de letters worden niet meer als lood op papier gelezen, maar als beeldpunten. Die gewenning zal er uiteindelijk toe leiden dat ook ''literaire communicatie'' (lees: elektrische vertellingen) via het beeldscherm zal plaatsvinden. De vraag is alleen in welke vorm: als letters achter en onder elkaar, met beeld en geluid, als games, als hypertekst? Wat mij betreft zou de discussie daarover moeten gaan: wat is de volgende stap in de evolutie van het vertellen? Niet over of lezen van een scherm dezelfde gevoelens en gedachten op kan wekken als lezen van papier. Want dat is een achterhaalde en -- wat mij betreft -- achterlijke discussie.

MWT: Ik neem aan dat u zelf het nodige vertrouwen heeft in de computer als literair medium. Zijn er specifieke ''elektrische vertellingen'' die u in dit vertrouwen gesterkt hebben?

LS: Een paar: Puppet Motel van Laurie Anderson (verschenen op cd-rom bij Voyager), Riven (cd-rom van de makers van Myst), en Blade Runner een 3d-spel op basis van het boek van Philip K. Dick. Zoals je ziet staan deze vrij ver af van het Verzameld Werk van Gerard Reve of de gedichten van Pessoa, maar ik hoop nog altijd dat de nieuwe lichting Reve's en Pessoa's zich zullen gaan bemoeien met de elektrische vertellingen.

MWT: Is het toeval dat dit alledrie multimedia titels zijn, en twee zelfs video-spelletjes? Ik had niet verwacht dat ''pure'' hyperteksten zoals Michael Joyce's Afternoon in uw rijtje zouden ontbreken.

LS: Nee, ik denk niet dat dat toeval is. Hoewel ik Joyce's Afternoon en ook enkele andere Eastgate-teksten erg waardeer, denk ik dat die pure tekstuele hyperteksten een overgangsvorm zijn. Een beetje boek, een beetje digitaal, een beetje vlees, een beetje visch.

Ik kan me wel voorstellen dat je alleen met tekst werkt, en beelden en zelfs geluiden afwijst als verhaalinstrument, maar dan nog zul je de vorm van je teksten moeten aanpassen aan het computerscherm. Dat betekent dat ze op een bepaalde manier opgemaakt moeten worden, en misschien zelfs geanimeerd. En dat doen die hypertekstmakers van Eastgate niet: die tonen een tekst zoals die op een MS-DOS computer uit 1984 er uit had kunnen zien. Een gemiste kans, wat mij betreft.

MWT: Maar zo zijn er ook veel mogelijkheden om dingen met ''papieren'' tekst te doen die door de literatuur genegeerd worden. Er zijn bijvoorbeeld maar weinig romans die op een essentiële manier gebruik maken van de moderne typografische mogelijkheden. Is dat ook een gemiste kans?

LS: Zeker. De literatuur lijkt zich zo aan het eind van dit millennium helemaal terug te trekken op een eiland -- vorm, inhoud en techniek zijn nog dezelfde als honderd of vijftig jaar geleden. Ondanks alle ideeën van modernisten en postmodernisten zijn 90% van de literaire werken romans met een autobiografische inslag, gedrukt op chloorvrij papier, in een fraaie middeleeuwse letter als de garamond.

MWT: Maar zou dit niet een noodzakelijke reactie kunnen zijn op de invasie in de 20e eeuwse cultuur van nieuwe artistieke media, die totaal andere ritmes en intensiteitsniveaus hebben? Laten tekst en bijv. bewegend beeld zich wel mengen zonder dat de tekst in het eindproduct een gemarginaliseerde rol speelt? Als voorbeeld kan de adventure game dienen. Amper vijftien jaar was de text-adventure nog razend populair, met toppers als The Hitch Hiker's Guide to the Galaxy en The Pawn. Toen het bewegende beeld zijn intrede deed met spellen als Myst en King's Quest was het snel gedaan met de tekst. Bent u niet bang dat het de literatuur hetzelfde zou vergaan wanneer ze een meer multimediaal karakter kreeg?

LS: Maar het punt is: vergaat de literatuur als multimedia z'n intrede doet? Ja en nee. De literatuur zoals we 'm kennen verandert, en er komt iets anders voor in z'n plaats. ''Elektrische vertellingen''. In dat betekenisverschil tussen ''literatuur'' en ''vertellingen'' zit 'm de crux: literatuur is volgens de woordenboekdefinitie alleen mogelijk op papier. Maar zowel de orale cultuur als de film hebben ons laten zien dat je nog steeds verhalen kunt vertellen, zonder dat er een flintertje papier aan te pas komt. Datgene wat we nu ''literatuur'' noemen kan dus heel wel evolueren zonder dat er iets aan ons vermogen om verhalen te vertellen verandert. De adventure game is immers ook niet verdwenen toen beeld en geluid mogelijk werden -- ze veranderde alleen van vorm. Maar achter elke stap en zwiep van Lara Croft zie ik nog de ''go norths'' en ''hit trees''.

MWT: Welke gevolgen zal deze verschuiving van literatuur naar elektrische vertelling volgens u hebben voor producten van vaderlandse bodem?

LS: Voor producten van vaderlandse bodem betekent het dat we eindelijk de taalbarriëre kunnen overwinnen. Mulisch, Reve en Hermans mogen dan nooit een Nobelprijs hebben gewonnen, omdat het Nederlands een te klein taalgebied is, op het gebied van het elektrisch vertellen zouden we wel eens de wereldtop kunnen halen. Zei hij bescheiden.

MWT: In uw essay Machine die het lied bevat noemt u drie ontwikkelingen die volgens u van belang zijn voor de elektrische vertelling: hypertekst, adventure games en artificial life. Sinds u dat essay negen jaar gelegen schreef is er veel gebeurd. Is uw opvatting hierdoor veranderd?

LS: Die drie genres heb ik indertijd uitgekozen omdat dat de meest 'literaire' vormen waren. Dus niet shoot'm-ups of arcade-achtige dingen, maar digitale genres die potentie zouden hebben om uit te groeien tot 'elektrische vertellingen'. Inmiddels zijn er duizenden games uitgekomen, is het internet (het hypertekstmedium bij uitstek) uitgegroeid tot een immens wereldwijd publicatiemedium en zijn er vele genres bijgekomen in het spelcircuit, maar nog steeds zijn de hyperteksten, de adventure games en de artificial life-spellen het interessantst. En feitelijk vormen ze een soort evolutiepatroon: hyperteksten als de makkelijkste, dichtst-bij-de-literatuur-variant, adventure games als spectaculairste nieuwe fictie-vorm, en Artificial Life-varianten (simspellen) als de grote belofte - zet er een Elektrisch schrijver en een Elektrische beeldenbrouwer op en je hebt het vertelgenre van de toekomst in handen. Was mijn mening, is mijn mening.

MWT: Het is een tijdje stil geweest rond Album. Op jullie webpagina staat nu dat we volgend jaar een nieuwe site tegemoet kunnen zien, Album versie twee. Kunt u een tipje van de sluier oplichten over wat we kunnen verwachten?

LS: Internet-vertellingen. We zijn gestart als cd-rom uitgeverij, maar de distributie daarvan is zo lastig dat er maar één weg open is: internet. En nu zijn er ook de mogelijkheden en de instrumenten voor, zoals Flash. Dat zal de richting zijn waar Album heen gaat. Flash-vertellingen.

  (FrankS / 1999-12-16 18:51:23)

[terug]