Sleepy Hollow, de nieuwste film van Tim Burton, begint met een aantal knipogen: eerst zien we Martin Landau die even herinnert aan zijn rol als Bela Lugosi in Burtons Ed Wood, daarna zien we een vogelverschrikker met een grijnzende pompoenkop, die verwijst naar The nightmare before christmas, Burtons geslaagde animatiesprookje. Als niet veel later Christopher Lee opduikt als sinistere magistraat weet de toeschouwer dat naast de legende van Sleepy Hollow, vooral ook de legende van een filmgenre wordt verteld. Sleepy Hollow ademt de sfeer van de oude Hammer Horror films zoals ze in de jaren veertig en vijftig werden gemaakt, maar dan in het kwadraat. De locaties zijn sinister, de muziek is Wagneriaans overweldigend, het kwaad schier onoverwinnelijk en het weer is stormachtig. In tegenstelling tot veel hedendaagse horrorregiseurs (denk aan Wes Craven) probeert Burton de clichés van het genre niet te vermijden of te ironiseren, hij probeert ze nieuw leven in te blazen door ze op de spits te drijven. Af en toe lukt dit, maar vaak is het moeilijk Sleepy Hollow serieus te nemen, de film wordt nooit eng en door de set-design waan je je soms in De Efteling. Wat overblijft is een film die er mooi uitziet, die precies het schema van de klassieke horror volgt, maar die je nooit kippenvel bezorgt.

Sleepy Hollow is losjes gebaseerd op een kort verhaal van Washington Irving uit 1822. In dit verhaal wordt de lichtgelovige onderwijzer Ichabod Crane het slachtoffer van zijn eigen fantasie, als hij in een amoureuze strijd door zijn rivaal wordt wijsgemaakt dat hij wordt achterna gezeten door een mythische figuur genaamd the headless horseman. Van dit verhaal hebben de makers van de film niet veel meer overgenomen dan de namen van de personages en de mythe van de onthoofde ruiter. De film is gesitueerd in het laatste jaar van de achtiende eeuw. Ichabod Crane is een politieman geworden die zich verzet tegen de ouderwetse praktijken van zijn superieuren. Hij bepleit moderne opsporingstechnieken en Holmesiaanse deductie waarmee hij zijn superieuren irriteert zodat hij als straf naar het plaatsje Sleepy Hollow gestuurd wordt waar hij zijn ideëen op een schijnbaar onoplosbaar probleem kan uitproberen.

Het onderwerp van Sleepy Hollow is even klassiek als de vormgeving van de film: de rationele man die zich teweerstelt tegen schijnbaar bovennatuurlijke zaken. Terwijl in New York de negentiende eeuw op losbarsten staat is Sleepy Hollow nog steeds bezeten door duistere legenden uit haar verleden. Er heeft een aantal bizarre moorden plaatsgevonden die door de bevolking worden toegeschreven aan the headless horseman, een mythische figuur uit het verleden van het stadje. Ichabod Crane gelooft aanvankelijk niet in het bestaan van de ruiter en probeert een complot van meer menselijke proporties te ontrafelen.

Het wordt al snel duidelijk dat Cranes rationalisme wankel in elkaar steekt. Het is eerder een concept dan een praktische methode. Hij heeft een aantal door hem zelf ontworpen instrumenten meegenomen, maar deze lijken geen werkelijk doel te dienen, als hij sectie op een lijk wil uitvoeren moet hij voortdurend in een boek opzoeken wat de volgende stap is en als hij een spin ziet springt hij van schrik op een stoel. Zijn karakter is schizofreen: hij balanceert tussen onverwoestbaar zelfvertrouwen en absolute doodsangst. Hij is niet zozeer een vertegenwoordiger van de nieuwe, rationele tijd, als wel een personage dat precies op de rand van de nieuwe en oude tijd balanceert. Hij zou graag rationeel zijn, maar zijn angsten en bijgeloof heeft hij nog niet af kunnen schudden.

In Washington Irvings verhaal is de headless horseman het produkt van de fantasie van de hoofdpersoon. In de film is de legendarische ruiter een objectief verhaalgegeven. Iedereen ziet de ruiter, hoofden worden door hem afgehakt en hij verwondt Ichabod Crane die zijn rationele wereldbeeld in duigen ziet vallen. Het is een trend in de amerikaanse film en televisiewereld dat het bovennatuurlijke in al zijn vormen een come-back maakt. Denk aan het succes van The X-files en films als The Blair Witch Project, waarin het rationele beeld van de wereld wordt gepresenteerd als een complot, een voile die een angstaanjagende realiteit moet bedekken. Sleepy Hollow gaat niet zo ver. Net als haar protagonist hinkt ze op twee gedachten. Aan de ene kant is de hoofdloze ruiter echt, zijn er heksen en is er een poort naar de hel, aan de andere kant is er een misdadig complot gaande dat Ichabod Crane weet te ontmaskeren. Het laatste beeld van de film is Crane die met zijn in gevonden geliefde en het kind wat hij min of meer geadopteerd heeft vol vertrouwen New York en daarmee de negentiende eeuw binnenstapt.

De verschillen met Washinton Irvings verhaal zijn tekenend voor de actuele populariteit van het bovennatuurlijke. In dat verhaal is de legende van de hoofdloze ruiter een reliek uit donkere tijden die alleen de ietwat sukkelige hoofdpersoon angst aanjaagt. Honderdzeventig jaar later heeft Tim Burton de ruiter weer leven ingeblazen en is de angst van het personage weer reëel geworden. Dat het juist de modernste techniek is die het mogelijk maakt de spoken uit het verleden overtuigend op te roepen is ironisch. De flirt met de mythe past in deze postmoderne tijd, maar nog belangrijker is de technische perfectie waarmee de uitvoering gepaard gaat. Vroeger stelden de mensen zich ermee tevreden als Hollywood hen sprookjes vertelde, nu verwacht men regelrechte alchemie.   (FrankH / 2000-04-13 14:27:29)

[terug]