De titel van Peter Greenaways laatste film, 8 1/2 Women (inmiddels te huur op video), is een openlijke verwijzing naar Fellini's Otto e mezzo. Wat de films gemeen hebben zijn de uiteenlopende belangen voor regisseur en publiek. Maar waar Fellini erin slaagt naast zichzelf ook ons een weldadig gevoel van bevrediging te verschaffen, daar moeten we Greenaways ''Was it good for you too?'' beantwoorden met een zuinige ontkenning.

Fellini's Otto e mezzo is een complex zelf-referentieel werk over een regisseur, ''Guido'' (gespeeld door Mastroianni), die werkend aan een monsterproductie in een creatieve crisis belandt. De kijker wordt vergast op een reeks dromen, jeugdherinneringen en seksuele fantasieën waaruit blijkt dat het innerlijk leven van de regisseur in hoge mate bepaald wordt door jongensachtige verliefdheid op talloze vrouwen en katholiek zondebesef. De zelfanalyse leidt uiteindelijk echter niet, zoals je misschien zou verwachten, tot een creatieve katharsis, maar tot de conclusie dat de productie waarmee de regisseur worstelt een hopeloos wangedrocht is. De film eindigt met het afblazen van het hele project, en daarmee lijkt Fellini het motto ''beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald'' te propageren.

Toen Fellini aan Otto e mezzo begon, wist hij nog amper wat voor een film hij wilde maken. Het is daarom een veilige aanname de tobberige Guido als een alter ego van de regisseur te beschouwen die net zoals Fellini werkt aan een film zonder doel voor ogen. Het belangrijkste verschil met de film in de film is echter dat Otto e mezzo wel degelijk tot een goed einde is gebracht--juist door de creatieve crisis tot onderwerp van de film te maken. In handen van een mindere regisseur leidt zo'n aanpak snel tot een zielloze intellectualistische film. Fellini is er echter in geslaagd van Otto e mezzo een wondertje van elegantie en ironie te maken, vol sprankelende scenes, vermakelijke dialogen en onverhoedse inzichten. Zo loste Fellini op handige wijze een persoonlijk probleem op, en wist hij ook zijn publiek te bekoren.

Een centrale scene in Otto e mezzo is die waarin Guido dagdroomt dat alle vrouwen in zijn leven (en dat zijn er nogal wat) bij elkaar aan de eettafel zitten, zijn eettafel welteverstaan, aan het hoofd waarvan Guido als pater familias presideert. Aanvankelijk verloopt alles vreedzaam. Guido slaagt er echter niet in om zijn harem in bedwang te houden: na een tijdje breekt de revolutie uit in de vrouwelijke gelederen en wordt Guido ontmaskerd als tirannieke macho. Zelfs in zijn dagdromen blijkt hij niet veilig voor de vrouwelijke hoon.

Deze scene is het uitgangspunt van Greenaways 8 1/2 Women. Een rijke Zwitserse industrieel wordt weduwnaar, en laat zich door zijn zoon overhalen de aldus onstane leegte in zijn leven op te vullen met een persoonlijke harem. Vader en zoon gaan broederlijk op vrouwenjacht en stellen langzaam maar zeker een collectie van de meest uiteenlopende vrouwen samen: negen vrouwen van wie eentje goeddeels verlamd is en dus maar voor een half telt. Deze vrouwen worden gehuisvest in het landhuis van papa, alwaar ze een tijdlang met z'n allen samenleven als één grote familie. De ellende begint wanneer een van de vrouwen erin slaagt de beide mannen daadwerkelijk om haar vinger te winden.

Dat ook 8 1/2 Women zelf-referentieel dient te worden opgevat blijkt uit een opmerking van een van de personages. Deze vraagt zich af hoeveel regisseurs nu eigenlijk films maken om hun eigen seksuele wensdromen te verwezenlijken. Het ligt voor de hand die opmerking op 8 1/2 Women zelf te betrekken. Zou het zo zijn dat Greenaway, net zoals Fellini's alter ego in Otto e mezzo, dagdroomt over het hebben van een harem van exquisiete vrouwen? Ik wil dat best geloven--er zijn zoveel mannen die hier wel eens over mijmeren--maar eigenlijk interesseert het mij niet zo.

Wat mij wel interesseert is: verschaft deze film mij veel kijkgenot? Het antwoord is helaas nee. Een van de grote attracties van Greenaways eerdere films is het audiovisuele spectakel ervan: taferelen als barokke schilderijen, flamboyant kleurgebruik, naakte mensen, talloze patronen in kleur en geluid, compromisloze integratie van film en muziek, calligrafie, computeranimaties, inzetjes, overlays en splitscreens, en natuurlijk de talloze verwijzingen. Al deze zaken laat hij in 8 1/2 Women achterwege. In plaats daarvan hanteert hij een traditionele en voor zijn doen sobere vertelstijl. Hierdoor wordt het plot ontmaskerd als onsamenhangende verzameling anecdotes. Deze anecdotes (ruwweg eentje per vrouw) blijken bij nadere inspectie vrij pover te zijn. Zo is er bijvoorbeeld het verhaal van de immer zwangere vrouw. Zij baart kinderen voor geld. Welnu, op zeker moment worden vader en zoon het gekrijs van babies en het gehannes met luiers zat, en ze zetten haar op een vliegtuig naar een ver land. Hoorde ik u lachen? Nee? Dat dacht ik al.

In zijn poging Otto e mezzo te emuleren heeft Greenaway gepoogd een milde satire te maken. Het probleem is echter dat Greenaway in tegenstelling tot Fellini dit filmtype niet beheerst. Greenaway is niet luchtig, en al helemaal niet geestig. Wie zijn nep-documentaire The Falls heeft gezien zal dit kunnen beamen. The Falls had echter nog voldoende andere kwaliteiten om te kunnen bekoren. 8 1/2 Women ontbeert deze volledig. Daarmee schiet de film als film hopeloos te kort, en blijf je als kijker ontevreden achter.

Mij dunkt dat Greenaway beter de boodschap van Otto e mezzo ter harte had kunnen nemen dan het succes ervan. Als persoonlijke obsessies je in de weg staan, kun je beter ten halve keren. Laten we maar hopen dat Greenaway bij het maken van 8 1/2 Women genoeg persoonlijke voldoening heeft opgedaan om zich in zijn volgende film weer te concentreren op de wensen van zijn publiek. Tenslotte is dat toch waar je als regisseur op wordt afgerekend.   (FrankS / 2000-07-22 19:48:18)

[terug]